Izokapronian testosteronu a nerki: co wiadomo o obciążeniu

Izokapronian testosteronu rzadko występuje jako samodzielny preparat: najbardziej znany jest jako jeden z czterech estrów w preparacie złożonym Sustanon 250. Jednak dla nerek ważna jest nie forma estru, lecz to, co dzieje się z organizmem pod wpływem testosteronu. Redakcja przeanalizowała, czy androgeny rzeczywiście „obciążają nerki”, co mówią badania i jak prawidłowo oceniać czynność nerek u osób o dużej masie mięśniowej.

Izokapronian testosteronu: krótki przegląd

Izokapronian (4-metylopentanian) to ester testosteronu o rozgałęzionym łańcuchu z sześciu atomów węgla. Pod względem czasu działania zajmuje pozycję pośrednią między krótkim propionianem a dłuższym enantatem. Po odszczepieniu estru przez esterazy we krwi krąży zwykły testosteron.

W składzie Sustanonu 250, zgodnie z oficjalną ulotką, w jednym mililitrze znajduje się 30 mg propionianu testosteronu, 60 mg fenylopropionianu, 60 mg izokapronianu i 100 mg dekanianu. Kombinacja estrów została pomyślana dla bardziej równomiernego poziomu testosteronu przy rzadszych iniekcjach w terapii zastępczej.

Wskazaniem medycznym dla preparatów testosteronu jest potwierdzony hipogonadyzm u mężczyzn. Wszelkie efekty omawiane w tym artykule dotyczą testosteronu jako hormonu, a nie konkretnego estru: ester określa jedynie szybkość uwalniania.

Dla nerek zasadniczo ważna jest różnica między fizjologicznymi stężeniami testosteronu (terapia zastępcza pod kontrolą lekarza) a ponadfizjologicznymi (zastosowanie niemedyczne). To właśnie w drugim przypadku opisano większość powikłań nerkowych.

Jak androgeny wpływają na nerki

Receptory androgenowe są obecne w tkance nerek. Dane eksperymentalne wskazują, że androgeny wpływają na układ renina-angiotensyna, reabsorpcję sodu i hemodynamikę kłębuszków. To częściowo tłumaczy, dlaczego mężczyźni mają średnio wyższe ryzyko progresji niektórych przewlekłych chorób nerek niż kobiety.

Ponadfizjologiczne dawki testosteronu pośrednio obciążają nerki przez kilka mechanizmów. Po pierwsze, androgeny mogą podnosić ciśnienie tętnicze, a nadciśnienie to jedna z głównych przyczyn uszkodzenia nerek. Po drugie, wzrost masy mięśniowej i masy ciała zwiększa zapotrzebowanie na filtrację, co prowadzi do tak zwanej hiperfiltracji w kłębuszkach.

Po trzecie, androgeny stymulują erytropoezę. Wzrost hematokrytu zwiększa lepkość krwi, co może pogarszać mikrokrążenie, w tym w nerkach. Po czwarte, w modelach eksperymentalnych omawia się bezpośredni toksyczny wpływ wysokich dawek androgenów na komórki kłębuszków — podocyty, choć u ludzi mechanizm ten nie został ostatecznie udowodniony.

Ważne, że wszystkie te mechanizmy są zależne od dawki. W granicach zakresu fizjologicznego, do którego dąży się w terapii zastępczej, klinicznie istotnego negatywnego wpływu testosteronu na nerki u zdrowych mężczyzn w badaniach nie wykazano.

Co pokazują dane kliniczne

Najbardziej znaną pracą na ten temat jest badanie Herlitza i współautorów (2010), opublikowane w Journal of the American Society of Nephrology. Autorzy opisali serię pacjentów-kulturystów, którzy przez długi czas stosowali sterydy anaboliczne i u których rozwinęło się ogniskowe segmentalne stwardnienie kłębuszków nerkowych (FSGS) — typ uszkodzenia kłębuszków objawiający się białkomoczem, który może postępować do niewydolności nerek.

U części pacjentów tego badania po zaprzestaniu stosowania sterydów i obniżeniu masy ciała białkomocz się zmniejszał, a czynność nerek stabilizowała. Jednak u niektórych choroba postępowała do schyłkowej niewydolności nerek. Autorzy założyli połączenie hiperfiltracji z powodu dużej masy ciała i możliwego bezpośredniego toksycznego wpływu androgenów.

Przegląd Endocrine Society (Pope et al., 2014) wymienia uszkodzenie nerek wśród możliwych następstw niemedycznego stosowania androgenów, jednocześnie podkreślając, że baza dowodowa ogranicza się głównie do serii przypadków i danych obserwacyjnych. Kontrolowanych badań, które bezpośrednio oceniałyby wpływ ponadfizjologicznych dawek testosteronu na nerki, nie ma z przyczyn etycznych.

Danych właśnie o izokapronianie testosteronu w kontekście nerek nie ma i raczej nie będzie: jak już wspomniano, ester nie zmienia efektów biologicznych samego hormonu.

Kreatynina, GFR i pułapki interpretacji

Podstawowym wskaźnikiem czynności nerek w rutynowej praktyce jest kreatynina w surowicy, z której oblicza się współczynnik przesączania kłębuszkowego (GFR). Problem w tym, że kreatynina powstaje w mięśniach, więc jej poziom zależy od masy mięśniowej. U osób o dużej masie mięśniowej kreatynina może być wyższa od zakresu referencyjnego przy całkowicie zdrowych nerkach.

Sytuację komplikują suplementy z kreatyną, które podnoszą poziom kreatyniny we krwi, oraz spożycie dużej ilości mięsa przed badaniem. W rezultacie obliczony GFR może być zaniżony, a człowiek otrzymuje fałszywą „diagnozę” obniżonej czynności nerek.

• Cystatyna C:mniej zależy od masy mięśniowej; wytyczna KDIGO proponuje stosować ją do doprecyzowania GFR, gdy kreatynina może być nieinformatywna.
• Stosunek albumina/kreatynina w moczu:czuły marker wczesnego uszkodzenia kłębuszków.
• Ogólne badanie moczu:białko, erytrocyty, wałeczki.
• Ciśnienie tętnicze:regularny pomiar, najlepiej w domu.
• USG nerek:według wskazań.

Jednocześnie nie należy automatycznie zrzucać podwyższonej kreatyniny na mięśnie. Jeśli wskaźnik rośnie w dynamice, pojawia się białko w moczu lub podnosi się ciśnienie, potrzebne jest pełne badanie nefrologiczne.

Dla lekarza ważna jest wiedza o stosowaniu androgenów, kreatyny i diety wysokobiałkowej — bez tej informacji interpretacja badań może być błędna w obie strony.

Dodatkowe czynniki ryzyka u sportowców

Nerki osób stosujących testosteron niemedycznie rzadko doświadczają wpływu tylko jednego hormonu. Często łączy się kilka czynników, z których każdy osobno może być bezpieczny, a razem — tworzyć znaczne obciążenie.

Pierwszym czynnikiem jest nadmierne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych do uśmierzania bólu stawów i mięśni. NLPZ obniżają przepływ krwi w nerkach i przy częstym przyjmowaniu, zwłaszcza przy odwodnieniu, mogą powodować ostre uszkodzenie nerek.

Drugim czynnikiem są odwodnienie i diuretyki, które czasem stosuje się przed zawodami do „odwodnienia”. Gwałtowna utrata płynów i elektrolitów to bezpośrednie zagrożenie dla nerek i serca. Trzeci to nadmierne dawki witaminy D z suplementów, które mogą prowadzić do hiperkalcemii i odkładania wapnia w nerkach.

Czwartym jest rabdomioliza — rozpad włókien mięśniowych po niezwykle intensywnych treningach, zwłaszcza w upale i przy odwodnieniu. Białko mioglobina uwalniane z mięśni może uszkadzać kanaliki nerkowe. Ciemny mocz po treningu i silny ból mięśni to powód, by natychmiast zgłosić się do lekarza.

Wnioski redakcji

Izokapronian testosteronu wpływa na nerki tak samo jak każda inna forma testosteronu: w dawkach fizjologicznych nie wykazano istotnej szkody dla zdrowych nerek, a przy ponadfizjologicznych opisano ryzyko, przede wszystkim ogniskowe segmentalne stwardnienie kłębuszków.

Podstawowe mechanizmy to podwyższenie ciśnienia, hiperfiltracja z powodu dużej masy ciała, wzrost hematokrytu i, być może, bezpośredni toksyczny wpływ na kłębuszki.

Czynność nerek u osób o dużej masie mięśniowej należy oceniać z uwzględnieniem ograniczeń kreatyniny: cystatyna C i badanie moczu na albuminę dają dokładniejszy obraz.

Radzimy również zapoznać się z naszymi materiałami o kreatynie i nerkach, o hematokrycie i zagęszczeniu krwi oraz o wpływie izokapronianu testosteronu na psychikę.

Bibliografia

1. Herlitz LC, Markowitz GS, Farris AB, et al. Development of focal segmental glomerulosclerosis after anabolic steroid abuse. J Am Soc Nephrol. 2010;21(1):163–172.
2. Kidney Disease: Improving Global Outcomes (KDIGO) CKD Work Group. KDIGO 2012 clinical practice guideline for the evaluation and management of chronic kidney disease. Kidney Int Suppl. 2013;3(1):1–150.
3. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
4. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
5. Sustanon 250 (testosterone esters): Summary of Product Characteristics. Organon.
6. Baggish AL, Weiner RB, Kanayama G, et al. Cardiovascular toxicity of illicit anabolic-androgenic steroid use. Circulation. 2017;135(21):1991–2002.